Τμήμα Τύπου



Αρχείο εφημερίδων. Περιλαμβάνει:
  1. Εφημερίδες και περιοδικά της Καβάλας και της Δράμας διαφόρων περιόδων, από το έτος 1910 μέχρι και σήμερα.
  2. Εφημερίδες της Θράκης, από το έτος 1930 μέχρι και σήμερα.
  3. Εφημερίδες λοιπής Μακεδονίας (Θεσσαλονίκης κ.λπ.), από το έτος 1911 μέχρι και σήμερα.
  4. Εφημερίδες από διάφορα μέρη της Ελλάδος, από το έτος 1880 μέχρι και σήμερα.




Επιστροφή στα Τμήματα



Ο Ελληνικός Τύπος, 1784 έως σήμερα: Ιστορικές και Θεωρητικές Προσεγγίσεις



Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί την εισήγηση του Προέδρου του Ι.Λ.Α.Κ. κ. Νικολάου Ρουδομέτωφ, στη Διεθνή Συνάντηση (Συνέδριο) που οργανώθηκε από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, στην Αθήνα (23 - 25 Μαίου 2002), με θέμα: «Ο Ελληνικός Τύπος, 1784 έως σήμερα: Ιστορικές και Θεωρητικές Προσεγγίσεις».

«Ξεκινώ την παρέμβασή μου με μια πολύ μικρή αναφορά στο Ιστορικό & Λογοτεχνικό Αρχείο Καβάλας. Λειτουργούσε άτυπα πριν από το 1970 με τη μορφή της προσωπικής συλλογής αρχειακού υλικού πάσης φύσεως, με σκοπό να ανευρεθεί και να διασωθεί ό,τι ελάχιστο είχε απομείνει μετά την επώδυνη Βουλγαρική κατοχή του 1941 - 1944, κατά τη διάρκεια της οποίας οι αρχές είχαν καταστρέψει κάθε έντυπο ή χειρόγραφο με ελληνική γραφή και είχαν επιβάλει την ομιλία μόνον της βουλγαρικής γλώσσας, σε μια αποτρόπαιη προσπάθεια αφελληνισμού της περιοχής μας, όπου σημειωτέον δεν υπήρχε ούτε δείγμα βουλγαρικής παρουσίας πριν από τον πόλεμο του 1940.
Με το πέρασμα πολλών χρόνων επίμονης και συνεχούς προσπάθειας, ο ιδρυτής του Αρχείου συνειδητοποίησε ότι το συγκεντρωμένο υλικό ήταν όχι μόνο σπάνιο και δυσεύρετο, αλλά πολλές φορές κυριολεκτικά μοναδικό. Στο σημείο αυτό αποφάσισε να του δώσει τη σημερινή νομική μορφή της Αστικής Εταιρείας μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, εν είδει ευέλικτου σύγχρονου πνευματικού Ιδρύματος. Αυτό έγινε πριν επτά περίπου χρόνια. Μεταξύ των άμεσων στόχων της εταιρείας είναι η έκδοση, υπό μορφή βιβλίων, των αρχείων τα οποία έχουν συγκεντρωθεί όλα αυτά τα χρόνια. Θεωρούμε αυτόν το στόχο σημαντικότερο όλων, και επάνω σε αυτόν εργαζόμαστε πολύ σκληρά χωρίς καμία βοήθεια από την πολιτεία.
Στις συλλογές του Αρχείου υπάρχουν:

  1. Αρχείο εγγράφων με δεκάδες χιλιάδες δικαιοπρακτικά και άλλης φύσεως έγγραφα, μεταξύ των οποίων και δεκάδες μονόφυλλα του Αγώνα της Παλιγγενεσίας.
  2. Πλουσιότατη συλλογή φωτογραφικού και εικονιστικού υλικού, το οποίο περιλαμβάνει πολλές χιλιάδες παλιές φωτογραφίες.
  3. Μια θαυμάσια βιβλιοθήκη 30.000 περίπου τόμων, παλαιών και νέων ιστορικών βιβλίων, αρκετά εκ των οποίων είναι εξαιρετικά δυσεύρετα.
  4. Αρχείο αφίσας και διαφήμισης με αρκετές χιλιάδες αφίσες, φέιγ-βολάν κ.λπ. των ετών 1880 - 2000.
  5. Συλλογή περίπου 500 χαρτών 15ου – 20ου αιώνα (αυθεντικών και αναπαραγωγών).
  6. Αρχείο τύπου, το οποίο περιλαμβάνει εφημερίδες Καβάλας, Δράμας, Σερρών, Ξάνθης, Κομοτηνής, Θεσσαλονίκης κ.λπ. της περιόδου 1900 - 1950 και άλλες πολλές ακόμη, οι οποίες χρειάζονται εκτεταμένο κείμενο για να αναφερθούν διεξοδικά.
Ο κύριος κορμός του υλικού χρονολογικά εντάσσεται στον 19ο και 20ο αιώνα και καλύπτει κυρίως την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, με έμφαση βεβαίως στην Καβάλα, η οποία αποτελεί πάντοτε τη βασική προτεραιότητα του συλλεγόμενου υλικού.
Ας έλθουμε τώρα στο Αρχείο Τύπου. Περιλαμβάνει, όπως προαναφέραμε, εφημερίδες Καβάλας, Δράμας, Σερρών, Ξάνθης, Κομοτηνής, Θεσσαλονίκης, Αθηνών κ.λπ.
Το σημαντικότερο υλικό είναι από την Καβάλα και τη Δράμα, κυρίως της περιόδου 1900 - 1945. Παρόλο το φαινομενικά μικρό αριθμό των διασωθέντων φύλλων, τα οποία είναι περίπου οκτακόσια, οι πληροφορίες που αντλούμε είναι ανεκτίμητης αξίας. Πολλά μάλιστα φύλλα είναι τα μοναδικά διασωθέντα τεκμήρια της έκδοσής τους και κυριολεκτικά από αυτά πληροφορούμεθα την ύπαρξή τους.
Η πρώτη σοβαρή διαπίστωση είναι η σπουδαιότητα της διάσωσης αυτών των εφημερίδων. Η καθημερινή ζωή ενός τόπου, τα σημαντικά τοπικής εμβέλειας προβλήματα και γεγονότα, η τοπική οπτική γωνία της ελληνικής επικαιρότητας, οι κοινωνικές και πολιτικές ζυμώσεις, το ανάγλυφο των κοινωνικών δομών, οι δραστηριότητες συλλόγων και οργανώσεων, η πολιτιστική του ταυτότητα και το επίπεδό της καθώς και χιλιάδες άλλες πληροφορίες που δεν περιλαμβάνονται κατ' ανάγκην στην επίσημη ιστορία, αλλά που φωτίζουν άπλετα και χρωματίζουν με ένταση και ενδιαφέρον την τοπική, αποτελούν πολύτιμο και αναντικατάστατο υλικό.
Αισθανόμαστε ευτυχείς που τύχη αγαθή μας βοήθησε να περισυλλέξουμε και να διασώσουμε αυτόν τον ιστορικό θησαυρό. Ταυτόχρονα όμως, αισθανόμαστε βαριά την ευθύνη της διαφύλαξης και συντήρησης του υλικού. Σήμερα το ίδρυμά μας στερείται ιδιόκτητης στέγης και στεγάζεται σε τρεις διαφορετικούς χώρους, οι οποίοι απέχουν αρκετά ο ένας από τον άλλον, γεγονός το οποίο δυσχεραίνει την ομαλή λειτουργία αλλά και την ασφάλειά του. Συντηρείται από τις οικονομικές χορηγίες των ιδρυτών του, όχι μόνον για την κάλυψη στοιχειωδών αναγκών, όπως ενοίκια, τηλέφωνα, ΔΕΗ, καθαριότητα κ.λπ. των χώρων του, αλλά και την για τον εμπλουτισμό του ιδρύματος με νέο υλικό, το οποίο κατά κανόνα προέρχεται από αγορές και ελάχιστες φορές από δωρεές. Επίσης καλύπτει και τις δαπάνες των αμοιβών των συνεργατών του ιδρύματος, ειδικών επιστημόνων, τεχνολόγων κ.λπ., οι οποίοι συνεργάζονται για την καταλογογράφηση των Αρχείων, την προετοιμασία των εκδόσεων και για τις υπόλοιπες δραστηριότητες, όπως εκθέσεις του υλικού του, οργάνωση Ιστορικών και Λογοτεχνικών Συνεδρίων κ.λπ. Έκτακτες χορηγίες υπήρξαν μόνον δύο από την Tοπική Αυτοδιοίκηση, κι αυτές επ' ευκαιρία κάποιων πολύ σημαντικών δραστηριοτήτων, όπως η διοργάνωση το Σεπτέμβριο του 2001 του 4ήμερης διάρκειας Διαβαλκανικού Ιστορικού Συνεδρίου, το οποίο διεξήχθη με μεγάλη επιτυχία με τη συμμετοχή πανεπιστημιακών όλων των Βαλκανικών κρατών, και του οποίου (Συνεδρίου) προσφέρθηκε τελικά κάλυψη περίπου του 50% των δαπανών από τη Tοπική Αυτοδιοίκηση.
Η μεγάλη μας προσπάθεια επικεντρώνεται κατά πρώτον στην έκδοση όσο γίνεται μεγαλύτερου μέρους των Αρχείων, ώστε αφενός να περάσουν στις βιβλιοθήκες και τυχόν κατάστροφές των πρωτοτύπων να μην είναι ανεπανόρθωτες απώλειες και αφετέρου να μην αποτελούν πλέον δυσεύρετες και δυσπρόσιτες σπανιότητες προορισμένες για τους έχοντες δυνατότητα άνετης πρόσβασης, ή για την εξυπηρέτηση των ακαδημαϊκών αναγκών των πανεπιστημιακών κύκλων. Επιθυμούμε να προσφέρουμε δωρεάν τα εκδιδόμενα αρχεία σε όλες τις Βιβλιοθήκες και ταυτοχρόνως ο κάθε μελετητής ή και απλός φιλίστορας να έχει τη δυνατότητα να τα αποκτήσει για την προσωπική του βιβλιοθήκη, έναντι ελαχίστου και πολύ προσιτού τιμήματος. Πιστεύουμε ότι όσο περισσότεροι έρχονται σε επαφή με το υλικό αυτό, τόσο μεγαλώνει το ενδιαφέρον και η αγάπη τους για τον τόπο τους και την ιστορία του.
Τα αρχεία Τύπου που προπαρασκευάζονται για άμεση έκδοση είναι τα ακόλουθα:
  1. Αρχείο του Τύπου της Δράμας, 1916 - 1946. Έργο δίτομο με ολόκληρα τα φύλλα περίπου 400 ανεκτίμητων εφημερίδων, 28 διαφορετικών τίτλων.
  2. Αρχείο του Τύπου της Καβάλας, 1908 - 1948. Έργο τρίτομο με ολόκληρα τα φύλλα περίπου 400 εφημερίδων, 26 διαφορετικών τίτλων.
Προχωρούμε στην ηλεκτρονική επεξεργασία και το καθάρισμα των φύλλων, ώστε η εκτύπωση να είναι όσο γίνεται καθαρότερη. Τα πολύ μεγάλα σε ύψος φύλλα τα σμικρύνουμε φροντίζοντας να διατηρούμε τη δυνατότητα άνετης ανάγνωσης, η οποία σημειωτέον είναι πολύ καλή όταν δεν κατεβαίνουμε κάτω από τα 38 εκατοστά, για ύψος πρωτοτύπων περίπου 60 εκατοστών.
Η ηλεκτρονική αρχειοθέτηση του συλλεχθέντος και συλλεγόμενου υλικού με σύγχρονες μεθόδους, μάς είναι απαγορευμένη λόγω της μεγάλης δαπάνης και της έλλειψης τεχνογνωσίας. Άλλο τεράστιο πρόβλημα είναι η αδυναμία μας να έχουμε πρόσβαση σε ευρωπαϊκά προγράμματα, των οποίων την ύπαρξη συνήθως ούτε καν πληροφορούμεθα. Χαρακτηριστικό είναι ότι όταν προ τριετίας προσπαθήσαμε να υποβάλουμε μια πρόταση, απορριφθήκαμε για τελείως τυπικούς λόγους.
Στον τομέα της Βιβλιοθηκονομίας έχουμε συνεργάτιδα έμπειρη βιβλιοθηκονόμο, αλλά αντιμετωπίζουμε προβλήματα με το βιβλιοθηκονομικό πρόγραμμα ΑΒΕΚΤ το οποίο χορηγείται δωρεάν από το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης, αλλά λειτουργεί σε περιβάλλον DOS (!!!) εν έτει 2002. Δυστυχώς παγιδευτήκαμε και πληρώσαμε σημαντικότατα ποσά σε βιβλιοθηκονόμους για την καταγραφή με το σύστημα αυτό, ελπίζοντας ότι σύντομα θα εκσυγχρονιζόταν. Ο εκσυγχρονισμός έγινε μεν εδώ και δύο περίπου χρόνια, με την κυκλοφορία του προγράμματος σε περιβάλλον WINDOWS, το οποίο όμως δυστυχώς ματαίως περιμένουμε, κατά τα υπεσχημένα, να μας χορηγηθεί.
Δυστυχώς, στην ελεύθερη αγορά τα βιβλιοθηκονομικά προγράμματα κοστίζουν ακριβά και δεν μπορούσαμε να τα προμηθευτούμε.
Γενικώς, τα λειτουργούντα στην περιφέρεια Αρχεία αντιμετωπίζουν τεράστια προβλήματα στην προσπάθεια χρήσης νέων τεχνολογιών. Τα προβλήματα είναι όχι μόνον οικονομικά, αλλά και ενημέρωσης. Η μεγάλη απόσταση από το αθηναϊκό κέντρο μάς στερεί και τα δύο.
Τελειώνοντας την πολύ σύντομη παρέμβασή μου, μπορώ να αναφέρω συνοπτικά ότι στο Αρχείο υπάρχουν αρκετά φύλλα εφημερίδων των Αθηνών του 19ου και του 20ου αιώνα, π.χ. «Ο Αστήρ της Ανατολής», «Η Εφημερίς», «Η Εφημερίς των Κυριών», «Ο Νεολόγος», «Ο Ρωμιός» του Σουρρή, «Ο Τηλέγραφος», πλήρες το έτος 1922 της εφημερίδας «Ελεύθερος Τύπος», «Ο Λαός», (62 φύλλα από 22/3/1914 έως 5/9/1915), «Νέα Ημέρα Τεργέστης», κ.λπ. Συνολικώς υπάρχουν 253 τίτλοι εφημερίδων με τόπο έκδοσης την Αθήνα, εκ των οποίων βέβαια οι περισσότερες αφορούν σε εκδόσεις μετά το 1945.
Της Θεσσαλονίκης υπάρχουν 17 τίτλοι εφημερίδων και όλες είναι του 20ου αιώνα. Οι προ του Β' Παγκόσμιου πολέμου είναι ελάχιστες, ενώ υπάρχουν ολόκληρα τα έτη του «Ελληνικού Βορρά», από το 1945 μέχρι το 1952. Από την υπόλοιπη Ελλάδα, στο Αρχείο Τύπου του Ι.Λ.Α.Κ. υπάρχουν εφημερίδες των πόλεων: Αγρίνιο, Αλεξανδρούπολη, Βέροια, Βόλος, Διδυμότειχο, Δράμα, Έδεσσα, Ελευθερούπολη, Θάσος, Ιωάννινα, Καβάλα, Καστοριά, Κιλκίς, Κομοτηνή, Λαμία, Λέσβος, Νέα Καρβάλη, Ξάνθη, Πειραιάς, Πορταριά Πηλίου, Σάμος, Σέρρες, Χαλκίδα και μερικές χειρόγραφες στρατιωτικές.
Εκτός Ελλάδος υπάρχουν εφημερίδες από το Αργυρόκαστρο, τις Βρυξέλλες, το Κάιρο, την Κωνσταντινούπολη, το Λονδίνο, το Παρίσι, τη Σόφια και τη Νέα Υόρκη».

Νικόλαος Ρουδομέτωφ
Πρόεδρος του Ιστορικού & Λογοτεχνικού Αρχείου Καβάλας